Menu

تاریخچه کوتاه عکاسى در ايران

تاریخچه عکاسى در ايران به دوران سلطنت ناصرالدين‌شاه باز مى‌گردد.عکس‌هاى موجود از اين دوران آداب وفرهنگ و راه و رسم زندگى سنتى آن زمان را به نمایش گذاشته وعکس ابنيه آن دوران براى مطالعات تاريخى قرن نوزدهم ايران ارزشى مستند داشته و در ضمن نظام حکومتى دولت قاچار و سلسله مراتب آن را به تصوير مى‌کشد.

عکاسان ايران در آن روزگار سه گروه عمده را تشکيل مى‌دهند :

  1. عکاسانى که کار تحقيق درباره تفاوت‌هاى فرهنگى وطبيعى اقوام مختلف را برعهده داشتند و به مؤسسات کاو‌ش‌هاى علمى و جغرافيايى اروپا تعلق داشتند.
  2. عکاسان بومى که کشفيات جديد فنى جهت سرگرمى و بدون هدف مشخصى را تجربه مى‌کردند.
  3. عکاسان حرفه‌اى که از راه فروش عکس کسب درآمد مى‌کردند.

اولين دست‌اندرکاران عکاسى در ايران، اروپائيانى از فرانسه، اتريش و ايتاليا بودند که در مدرسه دارالفنون تهران تدريس مى‌کردند مدرسهٔ فنى و حرفه‌اى دارالفنون براى تربيت افسران، مهندسان غيرنظامى و نظامي، پزشکان و مترجمان توسط اميرکبير تأسيس شد. ده سال بعد در سال ۱۸۶۰ م عکاسى نيز در برنامه‌هاى دارالفنون افزوده شد احتمالاً اولين شخص خارجى که در ايران عکس را چاپ کرد، ”ژول ريشار“ فرانسوى بود که در حدود سال‌هاى ۱۸۴۶-۱۸۴۴ م به ايران آمد و دارالفنون به تدريس زبان فرانسه پرداخت.

اولين مجموعه عکس از آثار تاريخى ايران توسط لوئيجى پِشِه سرهنگى از اهالى ناپل در مهاجرت به ايران تهيه شد. نسخهٔ دومى از اين مجموعه در همان سال تهيه و براى ويليام اول، پادشاه پروس فرستاده شد. مجموعهٔ اول احتمالاً در يک مجموعهٔ شخصى در رم بعدها يافت شده است. آلبوم ديگرى نيز که به موزهٔ متروپوليتن نيويورک اهدا شده و شامل ۷۵ قطعه عکس است، احتمالاً همان آلبومى است که براى پادشاه پروس ارسال شده بود. اين آلبوم در اصل متعلق به اردشير ميرزا، نوهٔ فتحعلى‌شاه بود. اهدا‌کنندهٔ اين آلبوم معتقد است که پِشِه يکى از چند عکاسى است که آثارشان در آن مجموعه گرد آمده است.آلبوم متروپوليتن شامل موضوعات متعددى از جمله :

  • کاخهاى تشريفاتي
  • مساجد و تکايا
  • دروازه‌هاى شهري
  • عمارات دولتى و مسکوني
  • بقعه‌ها
  • مقابر و پل‌ها
  • و اماکن تاريخى را مى‌توان نام برد

     

تصاويرى نیز از نمايش‌هاى دربارى و مناسبت‌هاى مهم دولتى دارا است که نشانگر جلال و شکوه دربار قاجار است.

اين آلبوم همچنين شامل دو تصوير از دو تابلوى نقاشى است:

    

يکى پرتره‌اى از فتحعلى‌شاه ديگرى يک سان نظامى است

در اواسط سلطنت ناصرالدين‌شاه (۱۲۹۰-۱۳۰۰ هجرى قمري)، پس از سفر دوم شاه به فرنگ، بعضى همراهان شاه مختصر اطلاعاتى راجع به عکاسى بدست آوردن در بدو پيدايش عکاسي، محدوديت‌هاى فنى عکس بردارى موجب مى‌شد تا عکس بردارى از ابنيه و عمارات رونق پيدا کند.

در ميان عکس‌هاى موجود در آلبوم ايتاليايى با امضاى پِشِه دو منظره از دروازه‌هاى شهر، کاخ گلستان و نيز آثارى از ويرانه‌هاى تخت‌جمشيد و نقش رستم و طاق بستان با حال و هوايى شاعرانه وجود دارد.

قديمى‌ترين عکس‌هاى اين آلبوم بين سال‌هاى ۱۸۵۲تا ۱۸۵۵ گرفته شده‌ است مجموعه عکس ديگرى که گوياى وضعيت زندگى در دوران قاجار است، متعلق به عکاس مشهور تورنيو لوئيجى مونتابونه است. اين مجموعه شصت و دو قطعه عکس است که در سه آلبوم و در بخش‌هاى متفاوت گردآورى شده است. وی همراه يک هيئت سياسى به ايران آمده و ناصرالدين‌شاه بارها به وى لقب عکس‌باشى داد. عکس‌هاى او از مکان‌هاى تاريخى ايران در نمايشگاه جهانى هاريس در سال  ١٨٦٧ میلادی به نمايش درآمد عکس‌هاى وى سند تاريخى بى‌نظيرى است که گوياى وضعيت زندگى مردم و درباريان است گرچه در اين عکس‌ها زنان وجود ندارند، اما مردان طبقات مختلف اجتماع حضور مشخص دارند و سلسله مراتب اجتماعى آنها با چگونگى قرار گرفتن در تصوير کاملاً نشان داده شده است.

نخستین عکاس ایرانی

برخی پژوهشگران تاریخ عکاسی ایران شاهزاده ملک قاسم میرزا را نخستین مرد عکاس ایرانی دانسته اند که به روش داگروتیپ بر روی صفحه نقره عکاسی میکرده است. وعده ای ناصرالدین شاه قاجار را نیز به سبب علاقه بسیار او به این فن، از آغاز گران ایرانی عکاسی برشمرده اند.

شاه عکاسی را از عکاسی فرانسوی به نام "فرانسیس کارلهیان " که به همراه فرخ خان امین الدوله برای اموزش و ترویج عکاسی به ایران آورده شده بود،آموخت.

اعتماد السلطنه در کتاب خاطراتش بارها به عکاسی توسط شاه اشاره کرده است. در آلبوم خانه کاخ گلستان نیز عکسهای بسیاری موجود است که عکسبرداری آنها توسط ناصرالدین شاه انجام گرفته است.

آقا رضا عکاسباشی، حسنعلی عکاس، آقایوسف عکاس،امیر جلیل الدوله قاجار، میرزا احمد صنیع السلطنه، ابوالقاسم ابن محمد تقی نوری، میرزا ابراهیم خان عکاسباشی، آنتوان خان سوریوگین و عبدالله قاجار از دیگر عکاسان پُرکار و نامدار دوران قاجار به شمار میآیند که نمونه آثار آنان در میان مجموعه های باقیمانده از دوران قاجار و نزد اشخاص، به فراوانی دیده میشود.

نخستین عکاسی در شب در ایران

نخستین عکاس خانه ای که توانست در شب عکس برداشته و بر آن تبلیغ بکند عکاس خانه "محمد جعفر خادم" نزدیک چهار راه حسن آباد بود، (تا آن زمان بجز در روز و توسط نور آفتاب گرفتن عکس مقدور نبود). وی با به کار گیری نور مصنوعی چراغهای الکتریکی توانست در عکاسخانه خود که تا آن زمان فقط با استفاده از نور روز عکس برداری امکانپذیر بود، امکان عکس برداری در محیط بسته عکاسخانه را در روز و شب فراهم کند. عکس برداری به این روش به دلیل به کارگیری نیروی الکتریسیته بسیار گران و تقریباً 3برابر قیمت عکس هایی بود که در نور روز گرفته میشد.

 

نخستین کسی که عکس را به روش صفحه ی نقرهای "داگروتیپ" چاپ کرد

نخستین خارجی که در ایران با روش صفحه نقره عکسبرداری کرد دیپلمات جوان روسی به نام نیکلای پاولوف بود پس از وی ژول ریشار فرانسوی نیز که در حدود سالهای ١٨٤٤-١٨٤٦ به ایران آمد با این روش عکسبرداری کرد و سپس در دارالفنون به تدریس زبان فرانسه پرداخت وی پس از آنکه دین اسلام را برگزید، نام "میرزا رضا خان" را برای خود انتخاب کرد. " کرشیش" اتریشی معلم توپخانه دارالفنون و فوکتی ایتالیایی نیز از نخستین کسانی بودند که دست به تجربیاتی اندک در عکاسی زدند. در کتاب المآثروالآثار تالیف محمد حسن خان اعتماد السلطنه که به سال ١٣٠٧ قمری تالیف یافته است مطلبی با عنوان ترویج علم و عمل عکس به این شرح آمده است:

خالی از خطای تاریخی در برشمردن وقایع صحیح تاریخ عکاسی ایران علم عکاسی که از شعب علوم طبیعی است، در این عهد ،رواج گرفته و انتشار یافته. اگر چه نمونهً آن در اواخر سلطنت مرحوم محمد شاه به دست ریشارخان سرتیپ، معلم زبان فرانسه و انگلیسی ارائه شده، اما اصل شیاع و تکمیل این صنعت و انتشار عمل عکس را که مسیو ریشارخان آورده و بر روی صفحه نقرهای می انداختند، اسمش را داگئروتیپ میگفتند و میتوان گفت که عکاسی در اواخر حکومت محمد شاه قاجار یعنی در سالهای قبل از ١٢٦٤ قمری که ناصرالدین شاه قاجار به سلطنت رسید به ایران وارد شده است. درست بعد از سه سال که از اختراع عکاسی به روش داگروتیپ در فرانسه گذشته بود، این پدیدهً نوظهور به کشور ایران راه پیدا کرد. عکاسی، پس از به سلطنت رسیدن ناصرالدین شاه با توجه به اشتیاق فراوان شاه، دوران پیشرفت و تعالی خود را تا مرزهای هنر گسترش داد.

اولین عکاس خانه عمومی در ایران

در آغاز رواج فن عکاسی در ایران،نخستین عکاسخانه در کاخ گلستان بود که به فرمان ناصرالدین شاه و برای امور شخصی و دولتی در دربار ایجاد شده بود که همگان به آنجا راه نداشتند.

اما پس از چندی نخستین عکاسخانه برای استفاده عموم به فرمان ناصرالدین شاه در تهران در سال ١٢٨٥ تأسیس شد گشایش عکاس خانه ها در تهران و سایر شهرهای بزرگ ایران مانند اصفهان، مشهد، شیراز، تبریز و رشت رو به فزونی بوده است چنانکه اعتماد السلطنه در کتاب المآثر والآثار که تاریخ چهل سال فعالیتهای سیاسی،فرهنگی و اجتماعی دوران ناصری را در بر دارد، تعداد عکاسخانه ها و استادان عکاسی را در تهران و سایر بلاد ایران بسیار زیاد و خارج از حد شمارش، نوشته است.

نخستین عکاسان زن ایرانی

نخستین عکاسان زن ایرانی را باید در میان زنان حرمسرای ناصرالدین شاه قاجار که خود شیفته این فن بود جستجو کرد. در برخی از آلبومهای ناصری که در آلبوم خانه کاخ گلستان موجود است، آثاری از این زنان عکاس که به طور تفننی به عکاسی می پرداخته اند دیده میشود.

اما نخستین زن ایرانی که به صراحت بر عکاسی او اشاره رفته،عزت ملک خانم ملقب به "اشرف السلطنه" همسر محمد حسن خان اعتمادالسلطنه وزیر انطباعات دوران ناصری است که عکاسی را از "شاهزاده محمدمیرزا" پسر عموی خود فرا گرفته است.

اعتمادالسلطنه در کتاب ارزشمند خود، روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه که شامل وقایع چهل سال زندگی پر ماجرای وی در دربار ناصرالدین شاه است، بارها به عکاسی وی اشاره کرده است. شرح روشنگری را نیز یکی از بستگان اشرف السلطنه در مقدمه چاپهای بعدی این کتاب در معرفی اشرف السلطنه و فعالیتهای او از جمله عکاسی نوشته است.

از دیگر عکاسان زن ایرانی میتوان به زنان خانواده معیر الممالک اشاره کرد که به لحاظ آشنایی معیر و دارا بودن عکاس خانه ای مجهز در منزل شخصی امکان عکسبرداری توسط زنان وی فراهم بوده است.

دو تن از زنان دوران ناصری نیز به نامهای فاطمه سلطان خانم همسر میرزا حسنعلی عکاس و عُذرا خانم همسر آقا یوسف عکاس که از عکاس باشیهای شاه بوده اند به عکاسی میپرداخته اند. همسر و دختر آنتوان خان سوریوگین، عکاس نامدار دوران ناصری تا رضا شاه را نیز باید در شمار نخستین زنان عکاس در ایران آورد...

دی ان ان